De meest welsprekende manier waarop het eigen mens-zijn in de kampen hooggehouden werd, was misschien wel de zorg voor anderen. Daarmee handelt iemand immers lijnrecht tegen het kampsysteem in, dat er juist vanuit ging dat iedereen altijd zijn eigen belang op de eerste plaats zet. De filosoof Tzvetan Todorov slaat deze zorg in de hiërarchie van morele daden het hoogste aan. Hij verzet zich tegen de gangbare zienswijze die alleen oog heeft voor het uitzonderlijke, het heroïsche, en stelt daar – met een knipoog naar Hannah Arendt – de banaliteit van het goede tegenover. In de zorg voor anderen, het delen van voedsel, de ondersteuning als iemand zelf niet meer op zijn voeten kon staan, het overnemen van een taak als de ander te zwak was om die uit te voeren, de verzorging van ziekten, hoe besmettelijk hun aandoening ook was, juist daarin lieten gevangenen zien dat het kamp hen er niet onder had gekregen, daarmee verhieven ze zich boven het systeem. Daartoe in staat te zijn, het was misschien uitzonderlijk, maar het kwam voor. Abel Herzberg schrijft in zijn dagboek uit Bergen-Belsen over de verwording en het heersende egoïsme, en hij concludeert dan:

Erst komt das Fressen und dann kommt die Moral. En toch… Toch heb ik mensen gezien die anders stonden tegenover hun medemensen, ze zochten naar mededeelzaamheid in de letterlijke betekenis van het woord. Als ik aan ze denk, dan zie ik ze als hoog oprijzende tussen de bruin-grauwige troep van de massa, al waren ze in de regel de teruggetrokkenen, de niet-opvallenden, en behoorden ze tot de eenvoudige werkers en sjouwers. (Herzberg, p. 15)

Elders in zijn dagboek geeft Herzberg kleine miniatuurtjes van zulke ‘hoog oprijzende’ mensen. Met de repeterende beginzin ‘Hommage à vous (of toi)’ spreekt hij ze toe: een kleine grootmoeder met een lief gezicht die de zieken verzorgt en de stervenden troost, een kleine jongen die voor zijn eenzame zusje zorgt en een stukje lekkers met haar deelt, de moeder die haar kind schoon en gezond probeert te houden. En nog weer later, te midden van de uiterlijke en innerlijke lelijkheid die hem omringt:

Toch zie je een enkele man een ander helpen, een dokter, die een verband legt, een vrouw die voor een zieke kookt, een ander die haar was verzorgt, in stilte een warme mantel schenkt, een moeder, die een of meer vondelingen aangenomen heeft en voor hen met de moed, die de natuur hare schepsels soms geeft, de volle verantwoordelijkheid draagt. (Herzberg, p.118)

Meer lezen? Wanneer u vriend van Zinweb wordt, krijgt u een jaarabonnement op Speling cadeau!

Eerder gepubliceerde fragmenten uit Speling vindt u in ons archief