Volgens de theorie van Arnold van Gennep bestaat het ritueel uit drie fasen: 'separation' (afzondering), 'transition' (overgang) en 'incorporation' (inlijving) (22) en Victor Turner werkt deze theorie uit in zijn boek “The Ritual Process”. Hij legt een accent op de tweede fase en werkt het woord „liminaliteit‟ (23), dat al door Van Gennep genoemd is, verder uit. Het gaat om een drempel, die genomen moet worden door degenen, die het ritueel voltrekken. Ieder ritueel vraagt om een symbool, waarmee het ritueel als symbolische handelingen voltrokken kan worden. Wat is een huwelijk zonder ringen of een diploma-uitreiking zonder diploma? Dit symbool heeft een persoonlijke waarde en vandaar de benaming 'persoonlijk symbool'.

Fiona Bowie geeft drie kenmerken van een persoonlijk symbool (24). Het is een optie voor het individu binnen de eigen cultuur. Neem bijvoorbeeld een tattoo in onze samenleving. Het persoonlijk symbool is herkenbaar door de cultuur rondom de persoon als het gaat om de betekenis van het symbool. Het komt over als rationeel, objectief en normaal binnen de groep. De tattoo is binnen een groep als de Hells Angels een bekend gegeven. Tenslotte zegt Bowie, dat het persoonlijk symbool psychologisch relevant is voor het individu om bij de groep te horen. Dit geldt zeker bij de Hells Angels. Naast de keuze voor je motor is je tattoo van belang om bij de groep te komen.

Als het om een afscheidsviering gaat zal het persoonlijk symbool staan voor de karakterisering van de relatie, die de nabestaanden hebben met de overledene. Het persoonlijk symbool is tevens de rode draad van de gehele viering en tijdens de transformatie in de tweede fase volgens de theorie van Van Gennep verandert het persoonlijk symbool van symbolische karakterisering in de betekenisdrager van de boodschap naar de toekomst. Dat wil zeggen, middels het persoonlijk symbool geeft de ritueelbegeleider een betekenis van het leven van de overledene mee aan de nabestaanden voor de toekomst.

Het persoonlijk symbool is de sleutel, die als het ware de deur naar de toekomst opent, waardoor de deelnemers aan het ritueel over de drempel kunnen stappen. Het persoonlijk symbool is het sleutelsymbool tijdens het ritueel. In de antropologie kennen we het begrip sleutelsymbool. Sherry B.
Ortner spreekt ook over „key-symbols (25)‟, een begrip, dat vergelijkbaar is met het begrip „core symbols‟, een term van Schneider (26) en wat Turner eerder noemde „dominant symbols‟(27).

Met dit inzicht over het sleutelsymbool en het betekenis geven aan het symbool komen we tot een nieuwe model dat gebaseerd is op de theorie van Van Gennep. Ik noem het de Overtoom.

De overtoom was in de tijd van de trekschuiten een installatie, waarmee de schuiten van het ene water naar het andere water werden getakeld om hoogteverschillen te overwinnen. De trekschuit ging als het ware over de weg. In plaats van de weg over het water, ging hier het vaartuig over de weg. Dit kostte veel trekkracht, ook al was er een meganiek beschikbaar. Het was een flinke menselijke inspanning. Dit is wat er ook gebeurd bij het voltrekken van een persoonlijk ritueel. Het kost veel moeite, maar er is een handige methode beschikbaar.

Wordt volgende week vervolgd.

22 Arnold van Gennep 1966 pag. 11
23 Victor Turner 1969 pag. 95
24 Fiona Bowie 2007 pag. 54-55
25 Sherry B. Ortner, On Key Symbols, 1973 pag.1338
26 David Schneider 1968
27 Victor W. Turner, The forest of symbols 1967