Is u een godsdienstig, religieus of spiritueel mens? Ik hoor het me zelf bijna wekelijks vragen aan mijn gasten voor het radioprogramma Tendens dat door radio Gelderland wordt uitgezonden. Waarom bijna wekelijks? Welnu, als ik met een kardinaal in gesprek ben, zoals wel eens gebeurd is, hoef ik de vraag niet te stellen, want het is zijn functie om uit te leggen hoe hij in verhouding staat tot het geheim dat zijn kerk probeert te bewaren in de kerkers van zijn traditie. En ook als ik met een rigide atheïst praat hoef ik die vraag niet te stellen. Alhoewel ik onlangs een atheïstisch humanist ontmoette die zei belangstelling te hebben voor spiritualiteit.

Vrede, recht en heelheid
Met de woorden vrijzinnig versus orthodox kan ik ook maar moeilijk uit de voeten. Het woord orthodox wordt vaak gebruikt om mensen die recht in de leer zijn aan de duiden. Maar wat is daar mis mee? Nam iedereen de boodschap van vrede, recht en heelheid maar naar de letter. Het woord vrijzinnig verwijst bij onze zuiderburen naar een atheïstische levenshouding of antikerkelijkheid. En als zowel Ruud Lubbers als Femke Halsema zich vrijzinnig noemen valt daar ook niet veel brood mee te bakken.

Heidendom
Dus hou ik het in alle voorlopigheid bij drie begrippen. Ik ben heiden, on-gelovig en niet-theistisch. Allereerst ben ik een heiden. Mijn wortels liggen in de Keltische cultuur die zo eigen is voor West-Europa. Ons aller roots liggen in dit heidendom. Ik voel me meer verwant met de heidense Keltische traditie en zijn paganistische natuurreligie dan met de Grieks-Romeinse machtswellust.

Christen
Ik ben een heiden. Dat is altijd zo geweest en dat wil ik graag zo laten. Ik ben zo geboren. En hoop zo oud te worden.  Ik ben als openbare opgegroeid tussen de christenen, heb als openbare aan een christelijke universiteit gestudeerd en weet het sinds die tijd zeker... Ik zal nooit een christen worden. En daarmee bevind ik me in goed gezelschap. Want Jezus was ook geen christen als ik dr. Herman Ridderbos mag geloven. De grote les die ik in Kampen, overigens ook mijn geboorteplaats, heb geleerd is dat Jezus niet van christelijken huize was, maar een joodse rebbe was. Ik ben een heiden die erop vertrouwt dat Jezus de belichaming is van het goddelijk licht op aarde.

Taalprobleem
En ik heb van dr. Aad Dekker de twee sleutelwoorden in de ethiek geleerd: Cui Bono, wiens belang dien je? We zitten in onze cultuur met een geweldig taalprobleem. Met geloven wordt in kerkelijke kring meestal bedoeld dat je op gezag van anderen aanneemt dat iets waar is dat je zelf niet hebt kunnen waarnemen. Ik ben geen aanhanger van welk belief-system dan ook.  Ik dien geen enkel belang, behalve dat van liefde. Geen zinnig mens zou belangen moeten dienen en aanhanger van systemen moeten zijn. Was dat niet wat de man van Nazareth met zijn verhaal over het kalf in de put ons duidelijk wilde maken? We zouden in de kerk juist allemaal niet-gelovigen moeten zijn als we de man van Nazareth serieus zouden nemen.

Werkwoord
Misschien een woordspel: het woord niet-theist beschrijft het beter dan het woord a-theist. En ik wordt er echt niet vrolijker van als Klaas Hendrikse beweert dat God niet bestaat, maar zich voltrekt. God... is niet, hij... speelt zich af, God...is een werkwoord, God is barmhartig, God is het licht in jou. Het mag allemaal zo zijn, maar de bikkelharde werkelijkheid is: ik ben niet geïnteresseerd in dit geneuzel over de Eeuwige.  God is niet, bestaat niet, voltrekt zich niet, speelt zich niet af, is geen werkwoord. En het allerbelangrijkste: ik geloof  er niet in. Mensen verzinnen zich eerst weer een “theos” of “deos” en hechten daar dan allerlei kwaliteiten aan. Menselijke projectie, waar ik niets mee kan.

Werkhypothese
En de Eeuwige? Ik heb er slechts een vermoeden van. Een ding weet ik zeker. Liefde in Bewustzijn is van een andere snit dan een “theos” of “deos”, zoals Zeus en Ajax (ja die van het voetbal) zich laten vereren. Etsi deusnon daretur. Was het niet Bonhoeffer die deze gedachte van Hugo de Groot uitdiepte? “De God die ons in de wereld doet leven zonder de werkhypothese God, is de God voor wiens aanschijn wij staan.” 

Vastgelopen
Precies, het lichtend licht dat de kinderen Israels voorging door de woestijn, de bevrijder, is van een iets andere categorie dan de werkhypothese God, waar het in het christendom over gaat. Als ik de Dalai Lama hoor zeggen dat barmhartigheid zijn religie is, waar mijn hart bij open bloeit, kan ik niet anders dan concluderen dan dat het gevestigde christendom met alle werkhypotheses die God heten, compleet is vastgelopen. 

Ontologie
Kampen heeft me vrijzinnig gemaakt. Ik hou van de tale Kanaans. Ik ben verliefd op de woorden uit de psalmen, op Jesaja, Prediker en Daniel, ik drink de Logos van Johannes in als de wijn mijner ziel. De Eeuwige zal ongetwijfeld liefdevol, barmhartig, bewust, rechtvaardig en menselijk zijn. Maar dat zijn allemaal menselijke kwalificaties die wij toekennen aan een dimensie die wij per definitie niet kunnen kennen. En de theologie geeft vorm aan een westerse ontologische taal, die nauwelijks in staat is om het geheim van het leven te verbeelden. God heeft in mijn taalveld niet de eigenschap dat hij lief, barmhartig en rechtvaardig is. Liefde, barmhartigheid, rechtvaardigheid representeren de belichaming van het goddelijke. Liefde=God, barmhartigheid=God, rechtvaardigheid=God.

Inspiratie
Ik heb ooit belijdenis gedaan. Dat is een van dingen in mijn leven die ik niet over zou doen. Toch ben ik met alle liefde van de wereld pastor/voorganger in mijn Lutherse kerkje in Kampen. En spreek ik oprecht over de liefde van de man van Nazareth die dwars door het donker heen de weg naar het licht heeft gevonden. Maar niet op een religieuze manier. Ik ben niet religieus te krijgen. Hoe hard ik het ook geprobeerd heb. De bijbel is in mijn ogen het meest a-religieuze boek aller tijden. En de Eeuwige is de minst religieuze dimensie aller tijden: want dit alles, hier en nu, is de aanwezigheid van de Eeuwige, zoals Adi Da Samraj  dat zo mooi gezegd heeft. En daar laat ik het maar bij.